Türkiye ekonomisinin dinamizmini oluşturan unsurlardan biri olan yabancı kontrollü
girişimler, 2024 yılında da toplam ekonomik faaliyetler içinde kayda değer bir yer tutmaya
devam etti. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, yabancı kontrollü girişimlerin
toplam ciro içindeki payı 2024 yılında %12,6 olarak gerçekleşti. Bu oran, bir önceki yıl %12,9
seviyesindeydi. Çalışan sayısına bakıldığında ise yabancı kontrollü girişimlerde istihdam
edilen kişi sayısı toplam çalışanlar içinde %5,1’lik paya sahip oldu; bu oran 2023’te %5,2
düzeyindeydi.
Girişim Sayısı ve Ciroda Küçük Dalgalanmalar
Yabancı kontrollü girişimlerin sayısında 2023 yılına göre küçük bir artış görüldü. 2023 yılında
10 bin 673 olan yabancı kontrollü girişim sayısı 2024’te 11 bin 86’ya yükseldi. Bu artış,
Türkiye’de yabancı sermayenin ekonomik faaliyete olan ilgisinin sürdüğünü gösteriyor. Ancak
ciro payındaki hafif düşüş, yabancı girişimlerin toplam ekonomiye katkısının oran olarak bir
miktar gerilediğini işaret ediyor.
Uzmanlar, bu küçük düşüşün özellikle yerli girişimlerin ciro artış hızının yabancı kontrollü
girişimlerin büyüme hızını geçmesinden kaynaklandığını belirtiyor. Yine de yabancı
sermayenin Türk ekonomisinde belirleyici bir etkisi olduğu göz ardı edilemiyor.
Hangi Sektörler Yabancı Sermaye Çekiyor?
Yabancı kontrollü girişimlerin ciro payına bakıldığında, tütün ürünleri imalatı açık ara önde
yer alıyor. 2024 yılında tütün ürünleri imalatında yabancı girişimlerin ciro payı %94,6’ya
ulaşarak sektörde neredeyse tamamına yakın bir kontrol sağladı. İkinci sırada ise motorlu
kara taşıtı, treyler ve yarı treyler imalatı yer aldı; bu alanda yabancı girişimlerin ciro payı
%40,6 olarak kaydedildi.
Bu veriler, yabancı yatırımcıların Türkiye’de özellikle yüksek katma değerli ve stratejik
sektörlere odaklandığını gösteriyor. Tütün ve otomotiv gibi sektörler, teknoloji ve know-how
transferi açısından da önemli bir rol oynuyor. Bununla birlikte, diğer sektörlerde yabancı
kontrol oranı daha sınırlı kalıyor.
Almanya, ABD ve İngiltere Öne Çıkıyor
Yabancı kontrollü girişimlerde ülkeler bazında dağılıma bakıldığında, Almanya öne çıkıyor. 11
bin 86 yabancı kontrollü girişimin 1.309’u Almanya tarafından kontrol ediliyor. Bu girişimlerin
toplam cirodaki payı %13,1 ile en yüksek seviyede gerçekleşti. ABD kontrolündeki 1.010
girişimin ciro payı %12,3, Birleşik Krallık kontrolündeki 737 girişimin ciro payı ise %8,3 oldu.
Almanya’nın öne çıkması, Türkiye ile Almanya arasındaki güçlü ekonomik ilişkilerin ve
özellikle sanayi yatırımlarının bir göstergesi olarak yorumlanıyor. Otomotiv, makine ve kimya
sektörlerinde Alman sermayesi Türkiye’de önemli bir konum elde etmiş durumda. ABD ve
Birleşik Krallık yatırımları ise daha çok hizmet ve teknoloji odaklı alanlarda yoğunlaşıyor.
Çalışan Sayısında Dengeli Artış
Yabancı kontrollü girişimlerde istihdam edilen çalışanların toplam çalışanlar içindeki payı,
2023’ten 2024’e hafif düşerek %5,1’e geriledi. Bu durum, bazı sektörlerde üretim ve
otomasyon teknolojilerinin artmasıyla açıklanıyor. Özellikle tütün ve otomotiv gibi
sektörlerde yüksek verimlilik sağlayan teknolojik yatırımlar, çalışan başına düşen üretim
miktarını artırırken, toplam çalışan sayısındaki artışı sınırlıyor.
Yabancı Kontrolün Tanımı ve Yöntem
Yabancı kontrollü girişimler, gerektiğinde yönetici seçme yetkisi ve genel politikaya karar
verebilme gücü bulunan girişimler olarak tanımlanıyor. İstatistiklerde faaliyet sınıflaması için
NACE Rev.2 kodları kullanılırken, ülke grupları sınıflaması Avrupa Birliği’nin coğrafi kodlama
standartlarına göre yapılıyor. Yabancı kontrol oranı ise bir ekonomik faaliyette yabancı
kontrollü girişimlerin cirosunun toplam ciro içindeki payını ifade ediyor.
Değerlendirme
Genel olarak 2024 verileri, yabancı sermayenin Türkiye ekonomisindeki varlığını
sürdürülebilir biçimde devam ettirdiğini gösteriyor. Ciro payındaki hafif düşüşe rağmen,
sektörlerdeki yoğunlaşma ve ülkeler bazındaki dağılım, yabancı sermayenin stratejik ve
yüksek katma değerli alanlara yöneldiğini ortaya koyuyor.
Özellikle tütün ve otomotiv gibi sanayi sektörlerinde yabancı kontrol oranlarının yüksek
olması, Türkiye’nin ihracat ve teknoloji transferi hedefleri açısından önemli bir fırsat olarak
görülüyor. Yabancı yatırımların istihdama katkısı ise nispeten sınırlı olsa da verimlilik artışı ve
know-how transferi ile uzun vadede ekonomiye olumlu yansımaları bekleniyor.
Türkiye ekonomisi, yabancı yatırımların stratejik olarak yönlendirilmesi ve yeni alanlara
çekilmesi ile hem istihdam hem de ciro bazında daha dengeli bir büyüme sağlayabilir. Bu
bağlamda, 2024 yılı yabancı kontrollü girişim verileri, yatırımcıların Türkiye’ye ilgisinin devam
ettiğini ve ekonominin uluslararası sermaye için cazip bir pazar olduğunu net biçimde ortaya
koyuyor.