Türkiye'de futbol sporu tarihi üzerine çok daha ayrıntılı bilgilere ve belgelere ulaştım. Bu belgeler bir ayda ikinci baskısı yayımlanan ‘Asıl Efendiler' başlıklı eserimde yer almakta. On dokuzuncu yüzyılın son çeyreğinde, İzmirli levanten ailelerinin eliyle, sırasıyla futbol, tenis, bisiklet, eskrim, yüzme, kürek, atletizm, kriket, jimnastik ve boks kentte yayılmaya başlayan spor dallarındandı. Bunlar arasında futbolun popülaritesiyle öne çıkışı ve daha sonra imparatorluğun diğer şehirlerine ulaşması, halkın bu spor dalına gösterdiği ilgiyle açıklanabilir. Osmanlı İmparatorluğu'nda futbol maçları başkent İstanbul'dan önce, 1870'li yılların sonlarında İzmir ve Selanik'te başladı. İzmir'de futbol birkaç İngiliz ailesinin gençleri tarafından hem eğlenmek hem spor yapmak için, aralarında gerçekleştirdikleri oyunlarla başlamıştı. 1880'lerde kentte futbolun popüler bir spor olduğu, Bornovalı İngiliz gençler arasında oynandığı bilinmektedir. Bu durum, İngiliz Konsolosluğu raporlarına kadar yansımıştır. İzmir'de ikamet eden La Fontaine Ailesi'nin ileri gelenleri, kentteki diğer İngiliz ailelerinin de katılımıyla 1894 yılında ‘Bournabat Football and Rugby Club' adıyla bir futbol ve rugby kulübü kurdular. Bu tarihten itibaren faaliyetlerini belirli bir düzenleme ve uyum içinde bu kulüp çatısı altında yürüttüler. Bu kulüp, Türkiye'de resmî nizamnamesi ve tüzüğü ile oluşmuş ilk futbol takımıydı. Kulübün kurucuları arasında Arthur Whittall, James La Fontaine, Edwin Whittall, Frank Whitthall, Edwin Giraud, Henry Joly, Richard La Fontaine gibi İngiliz ve Fransız tabiiyetinde bulunan sporcu gençler yer alıyordu. İzmirli levanten ailelerinin tekelinde olan futbol oyunu daha sonra İzmirli Rum takımları olan Panionios, Apollon ve Pelops ile Ermeni takımları Apetyan ve Vartanyan'ın katılımıyla geniş halk yığınlarına ulaştı. Özellikle Bornova'da oturan Rumlar bu oyunu İngilizlerden öğrendiler. İzmir'deki en güçlü takım tartışmasız Bornovalı İngilizlerin futbol takımıydı. Bu takım şu isimlerden oluşuyordu: M. James Whittall, Edwin Charnaud, Percy Joly, Jim. R. Giraud, Pelcoc Whittall, A. J. Whittall, Herbert Joly, A. E. La Fontaine, Edmund Giraud, Jim Gout, Hav. Joly, Th. Tarrazzi, Herbert Whittall, Donald Whittall, Eddie Whittall, G. Whittall, James Whittall. İzmir'de İngilizlerin kendi aralarında ve dışarıdan misafirleriyle yaptıkları maçlar yerel basına konu olduğu gibi, zaman zaman İstanbul gazetelerine de yansıyordu. 1891-1892 yıllarında özel günlerde yapılan futbol karşılaşmaları, 1893 yılından itibaren alışkanlık haline getirildi. Yeni yılın ilk günlerinde programlanan maçlarda Bornovalı İngiliz gençleriyle İzmir'de yaşayan İngiliz gençleri bir araya geliyorlardı. 1894 yılında Bornova'da gerçekleşen böyle bir müsabakayı dönemin en güçlü kadrosuna sahip Bornovalı İngiliz gençleri kazanmıştı. Bu müsabakaların sonraki yıllarda da devam ettirildiğini, yerel basındaki haberlerden biliyoruz. Nitekim 1897 yılı Ocak ayında düzenlenen bir turnuvada ‘Symrna Club-İzmir Klübü' futbol takımı birinci olmuştu.
İzmir-İstanbul futbol takımları
Türkiye'de şehirlerarası futbol müsabakaları ilk kez on dokuzuncu yüzyılın sonunda İzmir ve İstanbul'un gayrimüslim gençlerinden oluşan karma takımlar arasında oynanan maçlarla gerçekleşti. İzmir'de 1880'lerde İngiliz aileler arasında futbol bir eğlence unsuru haline gelmişken, İstanbul'da 1890'larda henüz futbol daha ziyade levanten ailelerin bahçelerinde ya da civar arsalarda kalıyordu. İstanbul'daki İngilizleri futbol ve rugby oyunlarında kulüpleşmeye İzmir'den bu şehre giden James La Fontaine teşvik ederken, İstanbul'daki İngiliz tebaasından Modalı avukat Sir Edwin Pears'in oğlu Henry Pears de İstanbul'da futbolun yayılıp gelişmesine öncülük etmiştir. İki şehir arasında spor konulu temaslar İngiliz ailelerin girişimiyle başladı. İzmir ve İstanbul'da bulunan İngiliz aileleri, 1897 yılından itibaren her sene bir şehirde yapılmak üzere beş yıl boyunca futbol ve rugby maçları düzenlediler. Daha çok eğlence unsuru taşıyan ve iki şehirdeki aileleri kaynaştırmayı amaçlayan bu etkinliğin, daha sonraları büyük bir rekabet ortamını hazırladığını belirtmek gerekir. Bu müsabakalarda İzmir karmasının iskeletini 1894 yılında İngiliz ailelerinin Bornova'da kurmuş oldukları Bournabat Football and Rugby Club-Bornova Futbol Kulübü ve Bornova Rugby Kulübü ile İstanbul'da 1896 yılında Kadıköy'de kurulan Moda Football and Rugby Club-Kadıköy Futbol Kulübü ve Moda Rugby Kulübü oyuncuları ve üyeleri oluşturmuştur.
Futbolun ilk sahası Moda Çayırı
İstanbul'da futbolun mimarlarından biri olan James La Fontaine anılarında, Herbert Whittall başta olmak üzere Edwin Charnaud, Edward Giraud, Jack Giraud, Hanri Joly, Percy La Fontaine, Donald Whittall, Albert Whittall, Godfrey Whittall, Herbert Whittall, Edward Whittall gibi aile gençleriyle birlikte Moda çayırında futbol oynadıklarını yazmıştır. ‘Asıl Efendiler', Türkiye'de tenis sporu tutkunları için de çok ilginç belgeleri içermekte. Kadıköy Küçük Moda'daki tenis kortunda, Whittall'lerin öncülüğünde Sleger, Simonde, Binns, Basil ve Weiss bir araya gelerek Moda Tennis Club-Moda Tenis Kulübü'nü kurdular. Moda Tenis Kulübü Moda Camii'nin yer aldığı arazinin ve her iki yanında yer alan otopark ile açık pazarın bulunduğu yerdeydi. Gerek futbolu ve gerekse tenisi Türkiye'ye getiren Whittall, La Fontaine, Charnaud ve diğerlerinin ortak özellikleri önce tüccar, sonra gemi acentesi olmalarıydı. Moda semti sevdalıları gibi, futbol ve tenis tutkunları ‘Asıl Efendiler'de nice ilgi duyacakları futbol ve tenis öyküleri bulacaklardır.
Osman Öndeş
Referans - 14.05.2010