Uzun zamandır gündemimizde olan Ortak Türk alfabesiyle tanıştık. 12 Eylül tarihinde gazetelerde yer alan “Türk dünyasının ortak alfabesi kabul edildi” başlıklı haber, Türkiye ve diğer Türk dili konuşulan ülkeler arasında dil birliğinin aktarıldığı yönünde önemli bir adım olarak duyuruldu. Yeni alfabenin mevcut Türk alfabesine bazı eklemelerle 34 harf çıkarılmasına karar verildi.
Ancak bu karakterlerin harf sistemlerinde olup olmadıkları hakkında tartışmalar sürüyor, çünkü klasik bir harften çok, var olan seslerin yazılışını farklılaştırmaya yönelik simgeler olarak görülüyorlar.
Ortak alfabeyi kullanacak ülkeler arasında Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, KKTC ve Özbekistan yer alıyor. Yeni alfabeye eklenen harfler ise şunlar;
X Harfi
X harfi, bilimsel, teknolojik ve dijital terminolojide yaygın olarak kullanılan bir karakterdir. Matematik, bilgisayar bilimleri ve birçok teknik disiplinde “x” harfi, genellikle “ks” ya da “gz” olarak ifade edilir. Bu ses, Azerbaycan Türkçesinde “xanım” (hanım) veya “xalq” (halk), Özbek Türkçesi’nde ise “xona” (oda) gibi kelimelerde duyulmaktadır.
Ə (Ää) Harfi
Ə harfi, özellikle Azerbaycan Türkçesinde yaygın olarak kullanılan bir sesin karşılığıdır. Bu harf, Türkçedeki “e” harfiyle benzerlik gösterse de, daha açık ve belirgin bir şekilde telaffuz edilen bir sesi ifade eder. Azerbaycan Türkçesinde “ətmək” (yapmak) veya “bəlkə” (belki) gibi kelimelerde görülen açık “e” sesini ifade eder. Bu harf, açık ve geniş bir “e” sesi için kullanılmaktadır.
Q Harfi
Q harfi, Latin alfabesinde kullanılan ancak Türkçede yer almayan bir karakterdir. Genellikle “k” harfi ile karşılanan bu ses, Türkçede “q” harfi ile yazılabilecek. Qq harfi ise art damaksıl bir “k” sesini ifade eder ve Azerbaycan Türkçesi’nde “qapı” (kapı) ve Kırgız Türkçesi’nde “qazaq” (Kazak) gibi kelimelerde kullanılır.
Ñ Harfi
Ñ harfi, İspanyolca’dan bilinen bir karakterdir ve Türkçede “ny” olarak ifade edilen bir sesi karşılar. Türkiye’nin bazı bölgelerinde, özellikle yerel ağızlarda ve lehçelerde bu ses yaygın olarak kullanılmaktadır. Ññ harfi ise Türkiye Türkçesi’ndeki bazı Anadolu ağızlarında hâlâ var olan geniz “n” sesini ifade eder. Bu ses, dilbilimsel olarak [ŋ] ile de gösterilmekte olup, yazımı ve kullanımı üzerine farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Örneğin; Orta Anadolu’da “anñar” (onlar) veya bazı yörelerde “bañ” (ben) şeklinde duyulabilmektedir.
Û Harfi
Û harfi, Osmanlı Türkçesinde ve Arapça kökenli kelimelerde kullanılan uzun ünlüleri ifade etmek için kullanılan bir harftir. Ūū harfi, lehçelerde ve ağızlarda görülen uzun “u” veya “u-ü” arası bir sesi temsil eder. Örneğin, Türkmen Türkçesi’nde “dūş” (düşmek) veya “kūn” (gün) gibi kelimelerde kullanılmaktadır.
Ortak Türk Alfabesi kararının uygulanması ve desteklenmesi için ilgili kurumlara çağrı yapılırken alfabenin 2026 yılında kullanılmaya başlanması öngörülüyor.
Tarihçi, akademisyen ve yazar İlber Ortaylı, “Türkçenin bu şekilde düzeltileceğini, düzgün telaffuz edileceğini sanmak, hele bunu bürokratik bir yapıyla gerçekleştirmeyi ummak gülünçtür. Bu çözümsüzlük ortamında, ne kadar işleyeceği belirsiz bir alfabe teklifinden önce, medyada konuşulan ve matbaa dili olarak kullanılan Türkçeyi güçlendirelim” diyor.
Ben de buradan Haber Ekspres gazetesi okurlarına sormak istiyorum ; ortak Türk alfabesi sizce Türk dünyasında birlik oluşturacak mı? Türkiye’nin ulusal kimliğini ve kültürel mirasını korumasına katkı sağlayacak mı? Yeni harflerin eklenmesi, Türkçenin dijital platformlarda kullanımını kolaylaştırmayı sağlayacak mı? Eğitim alanında ne gibi değişikliklere yol açacak? Yanıtlarınızı bekliyorum.