Fahiş fiyatların artması et tüketenleri veganlığa iterken vegan/vejeteryanlar ise kendi tüketimlerini giderek azaltmak zorunda kaldı. İşletme sahipleri ise, fahiş fiyatlar karşısında menüdeki fiyatları direkt yansıtamadığını söyleyerek müşteri kaybından bahşediyor
Fahiş fiyatların gıdaya, ete, sebze-meyveye, akaryakıta, ulaşım ve giyime yansımasıyla yurttaş cebinde para bulamayacak duruma geldi. Pazarda, market reyonlarında et ve balık reyonlarına gidemeyen birçok yurttaşın yanında vegan ile vejeteryanlar da ekonomik krizden nasibini aldı. 2025 yılı asgari ücretin 22 bin 104 lira olarak açıklanması, asgari ücretlinin alım gücünün azalmasıyla et, sebze-meyve ve süt ürünlerinin tüketimi son zamanların en düşük seviyelerine ulaştı. Pazara ve markete uğrayan yurttaş, poşete birden fazla ürün koyamazken son zamanlarda veganlar da bu ekonomik krizden nasibini aldığını söylüyor. Et yerine sebze, meyve ürünlerine ağırlık veren veganlar, fiyatların artmasından yakınarak tüketeceği ürünlerde ve pazar alışverişlerinde ürün azaltmaya gittiklerini söyleyerek vegan restoranlarında dahi fiyatların arttığına işaret ediyor.
‘Karbonhidratla besleniyorum’
Veganların son zamanlarda ekonomik krizden etkilenerek pazarda, market ürünlerine gelen fahiş fiyatların ardından tüketimlerinin düştüğünü söyleyen Helin Randa, 8 yıldır vegan/vejeteryan olduğunu söyleyerek “Ben 2017 yılından bu yana vegan/vejeteryanım. Kredi Yurtlar Kurumu’nda kaldığımdan bu yana ekonomik ve diğer sebeplerden dolayı veganlığı sürdüremeyip vejeteryanlığa devam ettim” diyerek ağırlık olarak ise karbonhidratla beslendiğine vurgu yaptığını açıklıyor. Vegan öğrenci Randa, “Ağırlıklı olarak karbonhidrat besleniyorum. Beslenme takvimleri ve programlarıyla ilerlemiyorum. Bu güne kadar ise ciddi bir protein eksikliği yaşamadım. Vegan olmadığımdan da yoğurt, süt gibi ürünlerden bolca tüketiyorum” dedi.
‘Bu ekonomiyle mümkün olmuyor’
Öğrenci Randa, ayrıca bir vejeteryan olarak dışarıdaki beslenmesinin de yine dikkate değer olduğuna işaret ediyor. Randa, “Dışarıda sıklıkla yemek yiyorum. Evde çok fazla protein ağırlıklı yemek yapamıyorum. Dışarıda ev yemeklerinin yaıldığı yerler protein ağırlık olmasına ve sebze olmasına dikkat ediyorum. Ev yemekleri yemediğimizde ise fast food, çiğ köfte, vejeteryan döner, tost gibi besinlerle besleniyorum. Çünkü sağlıklı bir vejeteryanlık ve veganlık için sağlıklı bir öğün yemek için bir hayli para vermemiz gerekiyor. Ekonomi bu durumdayken ek ödemeleri, asgari ücreti de kattığımızda dışarıda yemek yiyeceğimiz şansımız olmuyor. Biz aslında karnımızı doyuruyoruz, sağlıklı beslenmiyoruz. Birçok ürünün vegan hali daha pahalı geliyor. Özel olarak vegan yemekleri, vegan lahmacun da pahalı. Ben, elbette Vegan lahmacun da yemeden durabiliyorum ama protein de almam gerekiyor” şeklinde konuştu.
Ucuz ve çok porsiyon tercihi
Helin Randa, bir de market alışverişlerine değiniyor. Daha çok kendi cebine uygun ürünlere yöneldiğine işaret ederek “Market alışverişlerinde ucuz ve çok porsiyon çıkarabileceğim ürünleri alıyorum. Buna örnek olarak makarna, erişte, mercimek gibi. Marketlerde ürünler hem pahalı hem de kalitesiz olduğu için domates, soğan ve patates alabiliyorum. Kendimi şımartmak istediğimde ise mandalina, elma alıyorum. Sağlıktan, sebze meyveden feragat ettiğim de çok oluyor. Pazar alışverişinde ise alım gücümüz kötü etkilendi. Öğrenci olduğum için aldığım 3 bin liralık bursla 13 bin lira kira ödemek zorunda kalıyorum. Pazar alışverişini ise daha az yapıyorum. Orada ise domates, patates, soğan alabiliyorum, başka da bir şey almam mümkün olmuyor” dedi.
‘9 yıldır işletme sahibiyim’
Gazetemize konuşan bir başka vegan işletme sahibi Leyla Yaşam, 9 yıldır Vegan Yaşam’ı işletiyor. Vegan ürünleri özellikle tercih eden Leyla Yaşam, öğrencilerin veya iş hayatında olanların son zamanlarda ekonomik krizden etkilenerek gelemediklerini söylüyor. İşletme sahibi Yaşam, “Hayvanları seven, doğayı seven, evreni seven tüm insanlar, duyarlı olan ve bakış açısını değiştiren herkesi vegan oluyor. Veganlık sadece etten veya hayvansal ürünleri üretmek değildir. Bizde hayvansal ürünleri yemek etik değildir. Giyim, kuşam ve temizlik de dahil herkes her şeyiyle veganız” demesinin ardından ekonomik süreci ele aldı.
‘Ekonomik kriz yeniden kendini gösterdi’
İşletme sahibi Yaşam, “Sadece bize özgü bir ekonomik sıkıntı yok. Genele yayılan bir kriz var. Enflasyonun yüksek olması da bu sorunları doğuruyor. Herkesin alım gücü düşük. Bize de çok sayıda öğrenci geliyor. Onlar da ailesinin verdiği harçlıklarla geçinmeye çalışıyor. Ayrıca son dönemlere baktığımızda düşüşleri de fark ediyoruz. Pandemiden önce burası dolup taşarken 8 kişi çalışıyorduk. Pandemiden sonra biraz düştü, yeniden toparlamaya başlamıştık ki ekonomik kriz yeniden kendini gösterse de ayakta kalmaya çalışıyoruz” dedi.
‘Malzemelerimizi taksitle ödüyoruz’
Yaşam, “Biz, Türk mutfağını rast food olarak veganlaştırdık. İçinde salata, palafen de var, menönümüz bayağı geniş. Ana malzememizi satın alsak da sonrasını kendimiz ürettiğimiz halde güçlükle ayakta kalmaya çalışıyoruz. Aksine ana maddesini alıp kendimiz üretemezsek, ayakta kalma şansımız yok. Buğday gluteni çok pahalı çünkü dolar üzerinden satın alınıyor. Biz, 20-30 torba pirinç, sıvı yağ, nohutu toptan alarak taksitle ödüyoruz. Baharatlar çok tüketiliyor ve bunlar da çok pahalı! Vegan işletmecisi olmasaydık, normal bir restoran olsaydık aradığımızı daha rahat bulurduk ve masrafımız da yine artardı tabii ki” şeklinde konuştu.
Fiyatlar müşteri kaybına yol açıyor
Fiyatları ise asgari ücretin artmasına göre yaptığını belirten Yaşam, “Asgari ücret yılda bir defa zam yapılıyorsa biz de fiyatlara bir defa zam yapıyoruz. Bundan çok etkileniyoruz ama menölere yüklendiğimizde bu defa müşteri gelmiyor” dedi.
Bir başka işletme sahibi ise malzemelerini kendileri aldığını ve her geçen hafta sebze-meyvelerin giderek fiyat arttırımına gittiğini söylüyor. Vegan/vejeteryan müşterinin giderek daha uygun fiyatlı ürünlere yöneldiklerini belirten işletme sahipleri, fiyatların artışları üzerine müşterilerden şikayet geldiğini de aktarsa da ellerinden geldiklerini yapmaya çalıştıklarını anlatıyor.
