Ege Genç İş İnsanları Derneği (EGİAD), küresel ticarette artan jeopolitik risklerin ve tedarik zincirlerindeki kırılganlıkların Ege ekonomisine etkilerini inceleyen “Ege Bölgesi Ekonomik Güvenlik Analizi” raporunu açıkladı. EGİAD Think Tank tarafından Research İstanbul iş birliğiyle hazırlanan çalışma, Türkiye genelinde 4 bin 524 ürünün ithalat riskini ve Ege Bölgesi'ndeki 8 ilin ekonomik kırılganlıklarını değerlendirdi.
9 Kasım 2026’da EGİAD Dernek Merkezi’nde düzenlenen toplantıda tanıtılan rapor, kritik ithalat bağımlılıklarına dikkat çekerken İzmir’in ekonomik güvenlik politikalarında pilot il olmasını önerdi. EGİAD Yönetim Kurulu Başkanı M. Kaan Özhelvacı, kent için ekonomik güvenlik haritası hazırlanması çağrısında bulundu.
EGİAD’dan ekonomik güvenlik için veri temelli çalışma
Toplantının açılışında konuşan EGİAD Yönetim Kurulu Başkanı M. Kaan Özhelvacı, derneğin 36 yıllık kurumsal birikimini veri üretimi ve karar alma süreçlerine katkı sunan çalışmalarla geliştirmeyi hedeflediklerini söyledi.
Daha önce “Yaratıcı Yıkım Sürecinde İzmir” raporunu kamuoyuyla paylaştıklarını hatırlatan Özhelvacı, bu kez ekonomik güvenlik ve dayanıklılık konusuna odaklandıklarını belirtti. Özhelvacı, 2027-2029 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program’da ekonomik güvenlik ve dayanıklılığın ayrı bir politika başlığı olarak ele alındığına dikkat çekti.
Çalışmanın amacının kaygıları artırmak değil, riskleri ölçülebilir ve yönetilebilir hâle getirmek olduğunu belirten Özhelvacı, veriye dayalı yaklaşımın şirketler ve kamu kurumları için daha doğru öncelikler belirlenmesine yardımcı olabileceğini ifade etti.
312 üründe 10,9 milyar dolarlık ithalat riski
Raporda Türkiye’nin ithalat yapısı; tedarikçi yoğunlaşması, jeopolitik riskler, alternatif kaynaklara erişim ve ürünlerin ikame edilebilirliği açısından incelendi.
Bileşik Kırılganlık Endeksi kapsamında değerlendirilen 4 bin 524 üründen 312’sinin hem yüksek ithalat kırılganlığı hem de yüksek ikame zorluğu taşıdığı belirlendi. Bu ürünlerin 2024 yılı ithalat değerinin toplam 10,9 milyar dolara ulaştığı kaydedildi.
Daha sıkı risk ölçütleriyle belirlenen 111 öncelikli kritik ürünün ise yaklaşık 1,5 milyar dolarlık ithalat karşılığı bulunduğu aktarıldı. Nükleer reaktör parçaları, akrilonitril, antibiyotikler ve molibden cevheri bu ürünler arasında sıralandı.
Raporda, ithalat hacmi görece düşük olsa bile alternatif temin olanakları sınırlı ürünlerin üretim güvenliği açısından kritik öneme sahip olduğu vurgulandı.
İzmir’in ithalat kırılganlığı Türkiye ortalamasının altında
Araştırmada İzmir, Manisa, Denizli, Aydın, Muğla, Uşak, Kütahya ve Afyonkarahisar’ın ithalat kırılganlıkları karşılaştırıldı.
Ulusal il bazlı kırılganlık endeksi ortalaması 0,320 olarak hesaplanırken İzmir’in endeksi 0,308 oldu. Ege Bölgesi ithalatının yaklaşık yüzde 64’ünü gerçekleştiren İzmir’in, genel endeks değeri Türkiye ortalamasının altında kalmasına rağmen bazı kritik ürün gruplarında risk taşıdığı belirtildi.
İzmir’de özellikle organik kimya girdilerinde ikame güçlüğü öne çıktı. Bitkisel yağ ve yağlı tohumda tedarikçi yoğunlaşması; makine, demir-çelik, plastik ve enerji girdilerinde ise tedarik sürekliliği önemli risk alanları olarak gösterildi.
Ege illeri arasında en yüksek ithalat kırılganlık endeksi 0,363 ile Muğla’da ölçüldü. Muğla’da hayvan yemi ve bitkisel yağda tedarikçi yoğunlaşması, Denizli’de bakır ve sentetik liflerde ikame güçlüğü, Uşak’ta ise hububat ve sentetik lif tedarikindeki riskler dikkat çekti.
Özhelvacı: Ekonomik çeşitlilik tek başına yeterli değil
Küresel ekonomideki dönüşümün şirketlerin rekabet koşullarını yeniden şekillendirdiğini belirten Özhelvacı, ekonomik güvenliğin artık yalnızca devletlerin değil, işletmelerin de stratejik gündeminde yer alması gerektiğini söyledi.
Özhelvacı, farklı sektörlerde faaliyet gösteren şirketlerin aynı enerji kaynaklarına, lojistik altyapıya veya kritik ithal girdilere bağımlı olabileceğine dikkat çekti. Bu nedenle ekonomik çeşitliliğin tek başına güvenlik anlamına gelmediğini ifade etti.
İzmir’in üretim kapasitesi, liman altyapısı, sanayi birikimi ve uluslararası ticaret bağlantılarının önemli avantajlar sunduğunu belirten Özhelvacı; bu avantajların sürdürülebilir rekabet gücüne dönüşmesi için kritik girdilerde tedarik çeşitliliğinin artırılması, enerji ve su güvenliğinin sağlanması, lojistik altyapının güçlendirilmesi ve teknolojik dönüşümün hızlandırılması gerektiğini kaydetti.
İzmir için ekonomik güvenlik haritası önerisi
Özhelvacı, İzmir’in kurumları, odaları, kalkınma ajansı ve üniversiteleriyle birlikte kentin kritik bağımlılıklarını ve altyapı kırılganlıklarını ortaya koyan bir ekonomik güvenlik haritası hazırlanmasını önerdi.
İzmir’in Orta Vadeli Program’da yer alan ekonomik güvenlik tedbirleri için pilot il olmasını isteyen Özhelvacı, EGİAD olarak bu çalışmaya katkı vermeye hazır olduklarını söyledi.
Rapordaki bulgu ve önerilerin kamu kurumları, yerel yönetimler, meslek kuruluşları ve iş dünyasıyla paylaşılması; ortak projeler ve iş birlikleri geliştirilmesi hedefleniyor.
Dört kriz senaryosuyla Ege sanayisi incelendi
Raporda mevcut ithalat yapısının yanı sıra dört farklı kriz senaryosu üzerinden stres testleri gerçekleştirildi. Çin kaynaklı ihracat kısıtlamaları, Rusya kaynaklı enerji ve hammadde şoku, küresel deniz taşımacılığı krizi ve bu gelişmelerin aynı anda yaşandığı bileşik jeopolitik şok senaryoları değerlendirildi.
Bileşik kriz senaryosunda Kütahya ve Uşak, göreli kırılganlık göstergelerinde en yüksek artışın görüldüğü iller olarak öne çıktı. Deniz taşımacılığında yaşanabilecek aksaklıkların ise özellikle bitkisel yağ, yağlı tohum ve yem hammaddelerine bağımlı sektörlerde ek risk oluşturabileceği belirtildi.
Araştırmada bu senaryoların gerçekleşmiş ekonomik kayıpları ölçmediği, olası dış şoklar karşısında öncelikle izlenmesi gereken sektörleri ve tedarik bağımlılıklarını ortaya koyduğu vurgulandı.
74 firmanın araştırmasında siber güvenlik açığı
EGİAD üyesi 74 firmanın katılımıyla gerçekleştirilen saha araştırması, şirketlerin ekonomik güvenlik ve kurumsal hazırlık düzeylerine ilişkin bulgular ortaya koydu.
Araştırmaya katılan firmaların yüzde 54’ünde siber güvenlik protokolü, yüzde 24’ünde ise yazılı sürdürülebilirlik politikası bulunduğu belirlendi. Mikro ölçekli işletmelerin yüzde 69’unda incelenen sürdürülebilirlik uygulamalarından hiçbirinin bulunmaması, küçük işletmelerdeki hazırlık ihtiyacına işaret etti.
Firmaların yüzde 69’u ürün veya hizmetlerinin kolayca ikame edilebilir hâle geldiğini belirtirken, yüzde 61’i yeni rakip tehdidini öne çıkardı. Bulgular, küresel rekabet baskısının şirketler tarafından güçlü biçimde hissedildiğini gösterdi.
EGİAD’dan ekonomik güvenlik için eylem önerileri
Araştırma sonuçları doğrultusunda ulusal düzeyde ekonomik güvenlik izleme ve erken uyarı sistemi kurulması, kritik hammaddeler için alternatif tedarikçi ağlarının geliştirilmesi, fizibiliteye dayalı stratejik stok mekanizmaları oluşturulması ve yerli ikame yatırımlarının desteklenmesi önerildi.
Bölgesel ölçekte ise EGİAD koordinasyonunda tedarik istihbaratı platformu kurulması, Denizli ve Uşak’ta tekstil hammaddeleri için ortak satın alma modelleri geliştirilmesi ve İzmir’de tarım-gıda lojistiği ile depolama altyapısının güçlendirilmesi öne çıktı.
Raporda ayrıca Aliağa’da petrokimya entegrasyonuna yönelik yatırım fizibilitelerinin değerlendirilmesi, KOBİ’lerin siber güvenlik ve sürdürülebilirlik kapasitelerinin artırılması önerildi.
EGİAD Think Tank tarafından hazırlanan çalışma, Ege Bölgesi ekonomisinin küresel riskler karşısındaki dayanıklılığını güçlendirmeye yönelik politika önerileri ve ortak bir yol haritası oluşturma hedefiyle kamuoyuna sunuldu.
