Bir toplumda en çok konuşulan ama en az hissedilen konulardan biri “hesap verebilirliktir.
Kulağa teknik bir kavram gibi gelse de aslında hepimizin günlük hayatını doğrudan etkiler.
Çünkü hesap verebilirlik, en basit haliyle şudur: Bir işi yapanın, aldığı kararın ve kullandığı
yetkinin sonucunu açıklayabilmesi ve gerektiğinde bunun hesabını vermesidir. Bu mekanizma
zayıf olduğunda ise ortada sadece bir yönetim sorunu değil, giderek büyüyen bir güven
sorunu ortaya çıkar.
Bugün birçok insanın ortak şikâyeti aslında tam da buraya dayanıyor: “Neden böyle oldu?”,
“Kim sorumlu?”, “Bu hata nasıl yapıldı?” sorularına net cevaplar alınamaması. Çünkü hesap
verme düzeni zayıfladığında, hatalar görünmezleşir, sorumluluklar buharlaşır, yük ise çoğu
zaman vatandaşa kalır. O yüzden mesele sadece idari bir konu değil, aynı zamanda toplumsal
bir güven meselesidir.
Hesap verebilirliğin zayıf olduğu yerlerde en çok görülen şeylerden biri, sorumluluğun sürekli
el değiştirmesidir. Bir sorun ortaya çıktığında kimse doğrudan “ben yaptım” demez, sistem
içinde bir yerlerde kaybolur. Bazen kurumlar birbirini işaret eder, bazen yetki alanları
bulanıklaşır, bazen de konu “teknik detay” denilerek kapatılır. Oysa vatandaş için teknik
detay değil, sonuç önemlidir. Sonuç ise çoğu zaman ya gecikir ya da hiç gelmez.
Bu durumun uzun vadede en büyük zararı güven kaybıdır. İnsanlar, kararların adil ve şeffaf
bir şekilde alındığına inanmadıkça sisteme olan bağlılıkları da zayıflar. “Nasıl olsa kimse hesap
vermiyor” düşüncesi yayıldıkça, toplumda bir umursamazlık hali de baş gösterir. Bu sadece
devlet kurumları için değil, özel sektör, yerel yönetimler ve hatta küçük ölçekli tüm
organizasyonlar için geçerlidir.
Bir başka önemli sorun da hataların tekrar etmesidir. Sağlam bir hesap verebilirlik sistemi,
aynı hatanın yeniden yapılmasını engeller. Çünkü hata sadece tespit edilmez, aynı zamanda
neden yapıldığı da ortaya konur ve ders çıkarılır. Ancak bu mekanizma çalışmadığında,
hatalar adeta “normalleşir”. Bir süre sonra yanlışlar istisna olmaktan çıkar, alışkanlık haline
gelir. Bu da hem kaynak israfına hem de hizmet kalitesinin düşmesine yol açar.
Vatandaş açısından bakıldığında ise hesap verebilirliğin zayıflığı, çoğu zaman belirsizlik olarak
hissedilir. Bir işlem geciktiğinde neden geciktiği bilinmez, bir karar alındığında nasıl alındığı
açıklanmaz, bir kaynak kullanıldığında nereye harcandığı netleşmez. Bu belirsizlik hali,
zamanla “nasıl olsa değişmez” duygusunu besler. İşte bu duygu, toplumlar için en tehlikeli
duygulardan biridir; çünkü pasifliği büyütür.
Oysa güçlü bir hesap verebilirlik sistemi, sadece denetim mekanizmalarından ibaret değildir.
Aynı zamanda açıklık kültürüdür. Yani yapılan işin gerekçesini anlatabilmek, alınan kararın
arkasında durabilmek ve gerektiğinde hatayı kabul edebilmektir. Bu kültür yerleşmediğinde,
en iyi kurallar bile kâğıt üzerinde kalır.
Bir diğer önemli nokta da şeffaflıkla hesap verebilirlik arasındaki farktır. Şeffaflık bilgiye
erişimdir; hesap verebilirlik ise o bilginin sorumluluğunu taşımaktır. Yani her şey açık olsa
bile, kimse sorumluluk almıyorsa gerçek anlamda bir hesap verme düzeni yok demektir. Bu
ayrım çoğu zaman gözden kaçırılır ama sistemin sağlıklı işlemesi için kritik önemdedir.
Hesap verebilirlik zayıf olduğunda, yalnızca büyük kararlar değil, küçük günlük işler de
etkilenir. Bir belediye hizmetinden bir kamu yatırımına, bir okul yönetiminden bir sosyal
destek programına kadar her alanda gecikmeler, verimsizlikler ve adaletsizlik algısı artar.
Çünkü insanlar sadece hizmetin kendisini değil, o hizmetin nasıl üretildiğini de sorgular hale
gelir.
Peki bu durum kader midir? Elbette değildir. Hesap verebilirliği güçlendirmek için sadece
kanunlar değil, uygulama disiplini ve toplumsal talep de gerekir. Denetim mekanizmalarının
bağımsız olması, karar süreçlerinin izlenebilir olması ve en önemlisi hataların gizlenmeden
açıklanması gerekir. Bunlar olmadan sistem kendini yenileyemez.
Ayrıca vatandaşın da bu süreçte pasif kalmaması önemlidir. Sorgulamak, bilgi talep etmek ve
açıklama istemek, demokratik kültürün doğal bir parçasıdır. “Böyle gelmiş böyle gider”
anlayışı kırılmadıkça, hesap verebilirlik de güçlenmez. Çünkü hiçbir mekanizma, kendisine
yönelik talep olmadan tam anlamıyla çalışmaz.
Sonuç olarak hesap verebilirlik, sadece yönetenlerin değil, tüm toplumun meselesidir.
Zayıfladığında güveni aşındırır, güçlü olduğunda ise hem sistemi hem de toplumsal huzuru
besler. Bir yerde işler yolunda gitmiyorsa, çoğu zaman eksik olan şey daha fazla kural değil,
daha fazla sorumluluk duygusudur. Ve bu duygu, ancak hesap vermeyi doğal bir parça haline
getiren bir kültürle güçlenebilir.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]
