Türkiye finans tarihinde banker krizi ile fon krizi tasarrufların batması açısından iki büyük sarsıntıdır. Fon krizi, kamuoyu yoklamalarında yokluk, işsizlik, pahalılık, adalet gibi toplumun en önemli sorunlarının önüne geçmiştir. Kriz, öyle ki iktidar yanlısı kamuoyu araştırma şirketlerince bile iktidarın yüzde 3 ile yüzde 6 civarında oy kaybına uğradığı açıklanmıştır. Toplumda da bir güven krizine dönüşmüştür.
Kriz, bazı fonların Borsa İstanbul’da işlem hacmi düşük, fiili dolaşımdaki payı az olan “sığ” hisselerde aşırı yoğunlaşmasından kaynaklanmıştır. Çünkü, sığ hisselerde nispeten küçük bir para (birkaç bin veya yüz bin lira) ile bile fiyatlar tavan yaptırılabilmektedir. Sığ pay dolaşımı ile şişirilen bazı hisseler üzerinden fon değerleri yükselirken, bunun sonucunda hem hisselerde ve hem de bazı fonlarda yüzlerce kat artışlar görülmüştür. Yüksek getiriler de yeni yatırımcıların bu fonlara yatırım yapmasına neden olmuştur. Sığ hisselerden oluşan fonlardaki hisselerin aşırı yükselmesi ve bu manipülatif hisselerin Borsa İstanbul endekslerinde yer alması Borsa İstanbul’un özellikle BİST 100 ve BİST 30 endekslerinin yapay şekilde yükselmesine sebebiyet vermiştir.
Fon yatırımcı sayısı fon krizinin patlak vermesi öncesi 6 milyonu bulmuştur.
Yapay şekilde yükselen fonlardaki manipülasyonlarına yönelik uyarıların artması, SPK tarafından adımlar atılması ve resmi kurumlar (regülatörler) tarafından fonlarda düzenleme yapılması yatırımcıyı tedirgin etmiştir. Yatırımcılar, fonlardaki paralarını talep edince 16 Eylül’deki likidite krizi görünür hale gelmiştir.
Böylece ekonomimizde yaşamakta olduğumuz büyük bunalıma adım atılmıştır.
Portföy yatırım şirketleri, fonlardan çıkış yapmak isteyen yatırımcının talebini karşılamak için ellerindeki hisseleri satmaya başlamış, borsadaki yapay yükseliş yerini bu kez hisselerin süratle çakılmasına neden olmuştur. Eski Ekonomi Bakanı ve Deva Partisi Başkanı Ali Babacan, Türkiye’de sermaye piyasalarında yaşanan fon krizinin toplam maliyetinin ve borsadaki değer kaybının 173 milyar doları (yaklaşık 8,5 Trilyon TL) aştığını söylemiştir.
Tabii krizin maliyeti salt parasal olmayıp, ikincil etkisi daha önemli ve büyüktür. İkincil etki olarak, şirketlerin değeri düşmüş, özel sektörün teminatsız halktan para tedarik ettikleri tahvillerinde zincirleme bir ödenememe krizi başlamış, kriz tasarruf ve finansman sistemine bulaşmış, mesela Katılımevim ve Birevim’in Türkiye Emlak Katılım Bankası’na devredilmesi söz konusu olmuş, iç talep ve negatif servet etkisi güven kaybına ve iç talepte yavaşlamaya yol açmıştır. Doğal olarak Borsa İstanbul’a olan güven sarsılmıştır.
Fonda parasını bir anda kaybeden insanlar ödeme yapamaz hale gelince onun ödeme yapacağı insanlar da zincirleme olarak etkilenmiş, domino etkisi ile ekonomide bir ödememe ve likidite sorunu oluşmuştur. Otomobil satışlarında ve perakende satışlarda azalmalar başlamış ve konut satışları da azalma yaşanabilecek duruma gelmiştir.
TCMB’nin geçen haftaki faiz indiriminde petrol fiyatlarının artmasına karşın talep düşüşünün etkisi büyüktür.
Bu talep düşüşü sadece enflasyonunu değil, büyümeyi de aşağıya çekecektir. Bu da iş kayıplarına, işsizliğin ve üretimin azalmasına neden olacaktır. Yani fon krizi sadece fondan etkilenen yaklaşık 455 bin kişiyi değil tüm ülkeyi olumsuz etkilemiş ve etkilemeye devam edecektir.
Oluşan kaybın hazineden karşılanmayacağını ısrarla belirtilmesine rağmen, fon krizi kaybının kamu tarafından karşılayıp karşılamayacağı halk tarafından ısrarla takip edilmektedir. Ancak buradaki önemli husus illaki mağduriyetlerin direkt olarak Hazine’den karşılanması değildir. Örneğin, üretimin yavaşlaması, tüketimin düşmesi nedeniyle vergi gelirlerinin düşmesi de hazine zararıdır. Keza büyümenin ve kalkınmanın akamete uğraması da, istihdam kaybına ve yaratacağı gelir kaybının da faturanın halka kesileceği anlamına gelmektedir.
Hüseyin Yörükoğlu
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir
