Dünya ekonomisi son yıllarda önemli bir değişimden geçiyor. Bir zamanlar ülkeler arasında
ticaretin önündeki engeller kaldırılırken, bugün birçok devlet kendi üreticisini korumak için
yeniden gümrük duvarlarını yükseltiyor. İşte tam bu noktada "serbest ticaret mi, yoksa
korumacılık mı?" sorusu yeniden gündemin en önemli başlıklarından biri haline geliyor.
Aslında bu tartışma yeni değil. Yıllardır ekonomistler, siyasetçiler ve iş dünyası temsilcileri bu
iki yaklaşımın avantajlarını ve dezavantajlarını konuşuyor. Günümüzde yaşanan küresel
krizler, salgınlar, savaşlar ve enerji sıkıntıları ise bu tartışmayı daha da önemli hale getirdi.
Serbest ticaret denildiğinde akla ülkelerin birbirleriyle daha kolay alışveriş yapabilmesi
geliyor. Gümrük vergilerinin düşük olması, ithalat ve ihracatın önündeki engellerin
kaldırılması sayesinde ürünler daha rahat dolaşıyor. Böylece tüketiciler daha uygun fiyatlı
ürünlere ulaşabiliyor.
Örneğin Türkiye'de üretilen bir beyaz eşya Avrupa'ya kolayca satılabiliyor. Aynı şekilde
Avrupa'da üretilen bir makine de Türkiye'ye daha uygun maliyetle gelebiliyor. Bu durum hem
üreticiyi hem de tüketiciyi destekleyen bir sistem oluşturabiliyor.
Serbest ticaret aynı zamanda rekabeti artırıyor. Rekabet arttıkça firmalar daha kaliteli ürün
üretmek zorunda kalıyor. Teknolojiye yatırım yapıyor, maliyetlerini düşürmeye çalışıyor ve
verimliliklerini artırıyor. Sonuçta kazanan çoğu zaman tüketici oluyor.
Ancak işin bir de diğer yüzü var. Her sektör uluslararası rekabete aynı ölçüde dayanıklı
olmayabiliyor. Özellikle yeni gelişen sanayi dalları veya küçük işletmeler, dünyanın dev
şirketleriyle rekabet etmekte zorlanabiliyor. İşte burada korumacılık politikaları devreye
giriyor.
Korumacılık, devletin kendi üreticisini dış rekabete karşı koruması anlamına geliyor. Bunun
için ithal ürünlere ek vergi konulabiliyor, kota uygulanabiliyor veya yerli üretime çeşitli
teşvikler verilebiliyor.
Örneğin bir ülkede çelik üreticileri zor durumda kalıyorsa, devlet ithal çeliğe ek vergi
getirerek yerli üreticiyi korumaya çalışabiliyor. Böylece fabrikaların kapanmasının ve
çalışanların işsiz kalmasının önüne geçilmek isteniyor.
Tarım sektörü bunun en belirgin örneklerinden biridir. Dünyanın birçok ülkesinde çiftçiler
devlet destekleriyle ayakta duruyor. Çünkü tarım sadece ekonomik değil, aynı zamanda
stratejik bir alan olarak görülüyor. Bir ülkenin gıda güvenliğini sağlaması, dışa tamamen
bağımlı olmaması büyük önem taşıyor.
Son yıllarda yaşanan pandemi de korumacılığın neden yeniden güç kazandığını gösterdi.
Maske, ilaç, tıbbi cihaz ve çip üretiminde yaşanan sıkıntılar, birçok ülkeye önemli dersler
verdi. Ülkeler kritik ürünlerde tamamen dışa bağımlı olmanın ne kadar büyük risk
oluşturduğunu gördü.
Benzer şekilde savaşlar ve jeopolitik gerilimler de tedarik zincirlerini olumsuz etkiledi. Bir
ülkede yaşanan kriz, dünyanın başka bir bölgesindeki fabrikaların üretimini durdurabildi. Bu
nedenle birçok devlet stratejik sektörlerde yerli üretimi artırmaya yönelik yeni politikalar
geliştirmeye başladı.
Ancak korumacılığın da bazı olumsuz yönleri bulunuyor. Gümrük vergileri arttığında ithal
ürünlerin fiyatı yükseliyor. Bu da market raflarından elektronik ürünlere kadar birçok alanda
fiyatların artmasına neden olabiliyor. Sonuçta bunun yükünü çoğu zaman vatandaş
hissediyor.
Üstelik korumacılık uzun süre devam ettiğinde bazı işletmeler rekabet baskısını
kaybedebiliyor. Rekabet azaldığında kalite düşebiliyor, yenilikçilik yavaşlayabiliyor ve
verimlilik gerileyebiliyor. Bu durum hem ekonomiyi hem de tüketiciyi olumsuz etkileyebiliyor.
İşte bu nedenle günümüzde birçok uzman ne tamamen serbest ticareti ne de tamamen
korumacılığı doğru buluyor. Asıl önemli olan iki yaklaşım arasında sağlıklı bir denge
kurabilmek.
Bu denge nasıl kurulabilir? Öncelikle stratejik sektörlerde yerli üretim desteklenebilir.
Savunma sanayi, enerji, tarım, sağlık ve yüksek teknoloji gibi alanlarda devletin üreticilere
destek vermesi ülkenin geleceği açısından önemli olabilir.
Bunun yanında rekabet gücü yüksek sektörlerde ise uluslararası ticaretin önü açık tutulabilir.
İhracat yapan firmalar dünya pazarlarına daha rahat ulaşabilir, yeni yatırımlar teşvik edilebilir
ve dış ticaret büyütülebilir.
Türkiye açısından bakıldığında bu denge daha da önem kazanıyor. Ülkemiz hem Avrupa hem
Asya hem de Orta Doğu pazarlarına yakın konumuyla önemli bir ticaret merkezi olma
potansiyeline sahip. Bu avantajın iyi değerlendirilmesi gerekiyor.
Türk sanayisinin teknolojisini geliştirmesi, katma değeri yüksek ürünler üretmesi ve
markalaşmayı artırması halinde serbest ticaret büyük fırsatlar sunabilir. Ancak aynı zamanda
stratejik sektörlerin korunması ve yerli üretimin güçlendirilmesi de ekonomik güvenlik
açısından ihmal edilmemelidir.
Bugün dünyanın en gelişmiş ekonomileri bile gerektiğinde korumacı önlemler alabiliyor. Aynı
zamanda uluslararası ticareti tamamen durdurmadan ihracatı desteklemeye devam ediyor.
Bu da gösteriyor ki ekonomik başarı tek bir modele bağlı değil; doğru zamanda doğru
politikaları uygulayabilmekten geçiyor.
Sonuç olarak serbest ticaret ile korumacılık birbirinin düşmanı değil, doğru kullanıldığında
birbirini tamamlayan iki ekonomik araçtır. Önemli olan, üreticiyi korurken tüketiciyi mağdur
etmemek; yerli sanayiyi desteklerken dünyaya da sırt çevirmemektir. Güçlü bir ekonomi, dışa
açık ama aynı zamanda kendi üretim kapasitesini geliştiren bir anlayışla kurulabilir. Bugünün
dünyasında kazanan ülkeler, bu hassas dengeyi en iyi kurabilen ülkeler olacaktır.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]
