Hayatta çoğu zaman ne olduğundan çok ne olacağını düşündüğümüz şey bizi etkiler. İnsan
bazen gerçeğe değil, kendi beklentisine göre karar verir, hisseder, hatta davranır. İşte bu
yüzden “beklenti” denilen şey, sadece bir düşünce değil; hayatın gidişatını sessizce
yönlendiren güçlü bir etkendir.
Bir olayın kendisi değişmese bile, insanlar o olaya dair farklı şeyler beklediğinde sonuçlar da
değişebilir. Bu durum sadece bireyler için değil, toplumun tamamı için geçerlidir.
Ekonomiden eğitime, iş hayatından günlük ilişkilere kadar her alanda beklentiler,
görünmeyen bir direksiyon gibi çalışır.
BEKLENTİ BAZEN GERÇEĞİN ÖNÜNE GEÇER
İnsan zihni çoğu zaman geleceği tahmin etmeye çalışır. “Şöyle olacak”, “Böyle giderse kötü
olur”, “Kesin yükselir” gibi düşünceler, daha olay gerçekleşmeden davranışlarımızı etkiler.
İlginç olan şu ki, bazen bu beklentiler, gerçeğin kendisinden daha etkili olur.
Örneğin bir markette ürün fiyatlarının artacağı söylentisi yayıldığında insanlar hemen
alışverişe yönelir. Ortada henüz kesin bir artış yoktur ama beklenti, davranışı değiştirir. Raflar
boşalır, talep artar ve sonunda fiyatlar gerçekten yükselir. Yani beklenen şey, kendini
gerçekleştiren bir sonuca dönüşür.
Bu durum sadece ekonomide değil, sosyal hayatta da görülür. Bir insanın “beni kimse
dinlemez” diye düşünmesi, onun gerçekten daha az konuşmasına neden olur. Daha az
konuşunca da çevresi onu daha az duyar. Sonuçta beklenti, gerçeğe dönüşür.
EKONOMİDE BEKLENTİLERİN GÖLGE GÜCÜ
Ekonomi dediğimiz alan, sadece rakamlardan ibaret değildir. Aslında insanların geleceğe dair
hisleri ve tahminleri ekonominin görünmeyen motorudur. İnsanlar gelecekte enflasyon
artacak diye düşünürse, bugünden fiyatlar yükselir. İşletmeler maliyetleri artacak diye
fiyatlarını önceden ayarlar. Çalışanlar maaşların yetersiz kalacağını düşünürse daha yüksek
zam talep eder.
Bütün bu süreçlerde “beklenti” dediğimiz şey, zincirleme bir etki yaratır. Bazen gerçek
verilerden bile daha hızlı hareket eder.
Örneğin bir ülkede ekonomik istikrar konusunda güven azaldığında, yatırımcılar temkinli
davranır. Bu temkin, yatırımların yavaşlamasına neden olur. Yatırım yavaşlayınca büyüme
düşer. Yani aslında sadece “olabilir” denilen bir durum, gerçekleşen bir probleme
dönüşebilir.
Tam tersi de mümkündür. Eğer toplum geleceğe güvenle bakarsa, insanlar daha çok yatırım
yapar, daha çok harcar, daha çok üretir. Bu da ekonomik canlılığı artırır. Yani beklenti, sadece
sonucu tahmin etmez; sonucu şekillendirir.
GÜNLÜK HAYATTA BEKLENTİNİN ETKİSİ
Beklenti sadece büyük ekonomik tabloları değil, sıradan hayatı da etkiler. Bir öğrenci
sınavdan düşük alacağını düşünüyorsa, çoğu zaman gerçekten düşük alır. Çünkü motivasyonu
düşer, çalışma isteği azalır. Ama başarılı olacağına inanan öğrenci daha fazla çaba gösterir ve
sonuç değişir.
Aynı durum iş hayatında da geçerlidir. Bir çalışan yaptığı işin değer görmeyeceğini
düşünüyorsa, performansı düşer. Ama emeğinin karşılık bulacağına inanıyorsa daha dikkatli
ve üretken olur.
İnsan ilişkilerinde de beklenti önemli bir rol oynar. Bir kişi sürekli reddedileceğini düşünürse,
iletişim kurmaktan çekinir. Bu çekingenlik de gerçekten sosyal bağların zayıflamasına yol
açar. Oysa olumlu beklenti, daha açık ve sağlıklı ilişkilerin kapısını aralar.
BEKLENTİ BAZEN YANILTICI DA OLABİLİR
Beklentinin gücü her zaman olumlu sonuç doğurmaz. Çünkü beklenti, gerçekleri çarpıtabilir.
İnsanlar bazen sadece düşündüklerine inanır ve gerçek verileri göz ardı eder.
Örneğin bir ürünün çok değerli olacağına dair yanlış bir beklenti oluşursa, insanlar o ürüne
aşırı talep gösterebilir. Bu da yapay bir değer artışı yaratır. Ancak gerçekler ortaya çıktığında
hayal kırıklığı kaçınılmaz olur.
Aynı şekilde kötü beklentiler de gereksiz panik yaratabilir. İnsanlar olmayan bir krizi varmış
gibi algıladığında, davranışları panik üzerine kurulur ve sorunlar daha da büyür.
Bu yüzden beklentinin gücü kadar, onun doğru bilgiye dayanması da önemlidir. Aksi halde
beklenti, yönlendirici bir güç olmaktan çıkıp yanıltıcı bir tuzağa dönüşebilir.
SONUÇ: BEKLENTİ HAYATI ŞEKİLLENDİREN GÖRÜNMEZ BİR EL
Sonuç olarak beklenti, hayatın arka planında sürekli çalışan bir güçtür. Görünmezdir ama
etkisi çok büyüktür. İnsanların düşüncelerini, davranışlarını ve kararlarını yönlendirir. Bazen
tek bir cümle, bazen küçük bir söylenti bile büyük sonuçlar doğurabilir.
Bu yüzden beklentiyi küçümsememek gerekir. Ama aynı zamanda onu körü körüne de takip
etmemek gerekir. Sağlam bilgiyle birleşen beklenti, insanı ileri taşır. Yanlış bilgiyle beslenen
beklenti ise hem bireyi hem toplumu yanlış yönlendirebilir.
Hayatın pek çok alanında olduğu gibi burada da denge önemlidir. Gerçeklerle beslenen, ama
geleceğe umutla bakan beklentiler hem bireysel hem toplumsal gelişimin en güçlü itici gücü
olabilir.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]
